TÌM VỀ NGHĨA ĐÚNG TÊN CỦA THÔN HOÀNH – PHÚC SƠN

TÌM VỀ NGHĨA ĐÚNG TÊN CỦA THÔN HOÀNH -PHÚC SƠN.

Khi chữ nghĩa bị hiểu sai và lời “thanh minh” từ Văn Bia, sắc Phong cổ.

Thích Đạo Tâm

Mỗi địa danh trên dải đất hình chữ S không đơn thuần là một danh xưng hành chính, mà là một chương sử sống động ghi dấu tư duy thẩm mỹ, cốt cách văn hóa và những ước vọng sâu xa của các bậc tiền nhân. Thế nhưng, trải qua những thăng trầm của lịch sử và sự đứt gãy của ngôn ngữ, không ít tên làng, tên đất đã bị hiểu sai một cách đáng tiếc do hiện tượng đồng âm trong chữ Quốc ngữ. Trường hợp thôn Hoành (xã Đồng Tâm cũ. Nay thuộc xã Phúc Sơn) là một minh chứng điển hình. Bài khảo cứu này, dựa trên phương pháp văn bản học và các cứ liệu văn bia, sắc phong quý giá còn lưu giữ, nhằm bóc tách những lớp sương mờ của sự ngộ nhận, trả lại giá trị biểu nghĩa đích thực và tôn nghiêm cho danh xưng của ngôi làng xưa thuộc Thượng Lâm Trang.

Thôn Hoành trước đây là một Thôn địa danh hành chính thuộc xã Đồng Tâm cũ, nay là xã Phúc Sơn (xưa kia là một trong 3 thôn (Hoành, Trì, Thượng, xã Thượng Lâm).  Hiện nay có một số không ít người hiểu sai nghĩa của tên làng. Có phải tiền nhân đặt tên làng Hoành nghĩa là “Ngang “? Lâu nay, tồn tại một góc nhìn cảm tính khi cho rằng “Hoành” ở đây được viết bằng chữ 橫 (chữ Hán mang bộ mộc 木 + chữ hoàng 黄, ghép lại thành chữ Hoành; mang nghĩa là: trục ngang, ngang ngược, hay hoành hành).

Sự nhầm lẫn này không chỉ là ở truyền miệng, mà còn thấy rõ ở ngay chữ viết trên đôi câu đối của cổng làng được xây dựng năm 2005 như sau.

橫村開鈇三關氣聚逢天祿

同心提高百戶風如訝地財

Phiên âm: Hoành thôn khai phu tam quan khí tụ phùng thiên lộc. Đồng Tâm đề cao bách hộ phong như nhạ địa tài.

Tạm Dịch nghĩa: Làng Hoành mở lối khai hoang (phạt bụi gai, mở đường đất), ba cửa tụ hội linh khí, đón nhận lộc từ trời ban. Toàn dân Đồng Tâm nâng cao nếp sống (phong độ) của trăm nhà, tựa như đón lấy của cải từ lòng đất tràn trề.

Về nghĩa tổng thể của đôi câu đối không có gì phải bản luận. cái đáng chú ý ở đây là chữ Hoành được dùng, có đúng với nghĩa tên làng, khi tách ra khỏi câu đối?

Nhìn vào chữ đầu tiên của vế phải, người hoài cổ và các nhà nghiên cứu không khỏi chạnh lòng khi thấy chữ “Hoành” trong tên làng đã bị đắp thành chữ 橫 (Hoành trong hoành ngang, ngang ngược, hoành hành).

Khảo cứu văn bia cổ và sắc phong còn lưu trữ, ta lại thấy chữ “Hoành” được tiền nhân dùng khác hoàn toàn về mặt chữ và ý nghĩa như sau:

1. Cứ liệu lịch sử từ văn bia cổ thời Lê

Cứ liệu quan trọng và đắt giá nhất để định danh và hiểu nghĩa của chữ Hoành, trong thôn Hoành chính là tấm văn bia “Bình Sơn Từ – Vĩnh Tín Bi” (平山祠 – 永信碑) được khởi dựng vào niên hiệu Chính Hòa (正和, 1680 – 1705) thời vua Lê Hy Tông.

Văn bia ghi rõ địa danh hành chính đương thời khi ấy là:

應天府彰德県上林社登閎村. (Ứng Thiên phủ, Chương Đức huyện, Thượng Lâm xã, Đăng Hoành thôn)

Ảnh nguồn: Thác bản bia Bình Sơn Từ, Vĩnh Tín bi (Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Thư mục thác bản văn khắc Hán Nôm Việt nam)

Theo văn bia cổ trên chúng ta thấy tên đầy đủ của thôn Hoành thời Lê được ghi là: ĐĂNG HOÀNH THÔN.

Văn bản trên văn bia đã khẳng định tuyệt đối: chữ “Hoành” trong tên làng được sử dụng suốt hàng nghìn năm qua tiền nhân viết bằng chữ “閎” – Hoành, hoàn toàn không phải chữ “橫”.

Ý nghĩa của chữ Hoành (閎) là gì?: Theo từ điển Hán Nôm, chữ Hoành “閎”(thuộc bộ Môn 門 – cửa) mang những tầng nghĩa vô cùng tốt đẹp và sâu sắc như sau:

– Chữ 閎- Hoành có nghĩa là to lớn, rộng rãi, bao la (như trong cụm từ “Hoành đạt”- tri thức rộng lớn, hay “Hoành mô”- quy mô vĩ đại).

– Ý nghĩa 2 : Chữ 閎 – Hoành còn chỉ cổng làng, ngõ phố, rộng hơn là nơi tụ hội của cư dân, hoặc những bậc trí giả, hiền tài (sách cổ có câu “Tộc đại môn hoành” ý chỉ dòng họ lớn, cổng cao cửa rộng, vẻ vang).

–  chữ “Đăng” (登) nghĩa là bước lên, đạt đến, tiến tới; kết hợp với chữ “Hoành” (閎) cấu thành một ước vọng đầy tính nhân văn.

Như vậy khi các bậc tiền nhân đặt tên làng là Đăng Hoành thôn (登閎村) với nghĩa là: Ước mong ngôi làng ngày càng phát triển to lớn, mở mang, đất đai rộng rãi, trù phú và là nơi sản sinh ra những bậc hiền tài làm rạng danh quê hương.

2. Cứ liệu sắc phong niên hiệu Khải Định.

Không chỉ dừng lại ở văn bia thời Lê Trung Hưng, dòng chảy lịch sử của tên làng tiếp tục được soi sáng qua một cứ liệu đặc biệt quan trọng khác vào giai đoạn gần đây nhất: Đạo sắc phong niên hiệu Khải Định năm thứ 9 (1924). Đây là 1 trong 4 đạo sắc phong hiện lưu trữ tại đình thôn Hoành.

Trong đạo sắc triều đình ban cho địa phương phụng thờ vị Thượng đẳng thần nhân dịp đại lễ mừng thọ tứ tuần của nhà vua, danh xưng hành chính được ấn định rõ ràng: Thôn Hoành, xã Thượng Lâm, phủ Mỹ Đức, tỉnh Hà Đông. Điều đáng chú ý nhất ở đây là chữ “Hoành” trên văn bản sắc phong này được triều Nguyễn viết bằng chữ Hoành – “宏”.

Đứng dưới góc độ ngôn ngữ và văn hóa, việc chuyển chữ từ Hoành-閎 có bộ môn (thời Lê) sang chữ Hoành 宏 có bộ miên (thời Nguyễn) là một hiện tượng hết sức khoa học và logic như sau:

• Thứ nhất, tính đồng nhất về ngữ nghĩa: Trong từ điển Hán việt, chữ Hoành 宏 (bộ Miên 宀 – mái nhà) mang nghĩa là to lớn, vĩ đại, sâu xa, rộng khắp (như trong từ hoành tráng, hoành vĩ, hoành nguyện). Xét về mặt biểu nghĩa, chữ 宏 (có bộ miên) và chữ 閎 (có bộ môn) nghĩa là: rộng lớn, bao la, hoàn toàn tương đồng, cùng chung một gốc tư duy về nghĩa là: tự hào, ước vọng về sự trù phú, hiển đạt của quê hương.
• Thứ hai, việc thay đổi tự dạng giữa các triều đại thường bắt nguồn từ tục kỵ húy (tránh chữ phạm húy tên vua, chúa hoặc thánh thần), hoặc xu hướng đơn giản hóa tự dạng của chữ. Tuy nhiên, dù triều đại có đổi thay, các bậc túc nho và quan đình thần khi hạ bút viết sắc phong vẫn lựa chọn một chữ 宏 – Hoành đầy tôn kính và trang trọng, mà không dùng chữ “Hoành ngang” (橫).

Tóm lại, tên gọi thôn Hoành hoàn toàn mang cốt cách và tư duy với ước vọng thôn làng, ngày càng rộng lớn, tốt đẹp, phát triển, trù phú.

Khi đặt chữ 橫 (Ngang) này cạnh hai cứ liệu gốc mà chúng ta đã khảo cứu, sự mâu thuẫn về mặt nghĩa rất khác nhau:

• Thời Lê Trung Hưng (Bia Chính Hòa): Các cụ dùng chữ 閎 (Cửa lớn, bao la, nơi tụ hội hiền tài).
• Thời Nguyễn (Sắc phong Khải Định): Vương triều dùng chữ 宏 (To lớn, hoành tráng, vĩ đại).

Dù là 閎 hay 宏, cái gốc tư duy của tổ tiên làng Hoành suốt nhiều thế kỷ luôn nhất quán: Đó là ước vọng về sự rộng lớn, phát đạt, quy mô vĩ đại và tri thức bao la. Cha ông ta chưa từng và chắc không bao giờ dùng chữ 橫 (Ngang) để định danh cho vùng đất sinh cơ lập nghiệp của mình và thế hệ con cháu.

Việc hiểu lầm sang chữ “Hoành” (橫) mang nghĩa “ngang dọc”, “ngang bướng” chỉ là sự suy diễn dân gian dựa trên sự đồng âm của chữ quốc ngữ ngày nay. Mà sai đi ý nghĩa đẹp theo gốc chữ Hán của tên Làng mà các bậc tiền nhân đã đặt ra.

3. Kết luận

Nhìn lại toàn bộ tiến trình lịch sử được soi sáng qua các nguồn di sản văn bản Hán Nôm, chúng ta có thể khẳng định một cách tuyệt đối: Chữ “Hoành” trong tên gọi của thôn Hoành xưa chưa từng mang nghĩa là “ngang dọc” hay “ngang ngược” (橫).

Chữ Hoành ngang (橫) xuất hiện trên cổng làng xây năm 2005 chỉ là một vết gợn nhầm lẫn của sự tam sao thất bản, sự ngộ nhận đáng tiếc do hệ quả của việc đồng âm trong chữ Quốc ngữ, mà chưa rà soát, soi sét tỏ tường tư liệu cổ như văn bia, hay sắc phong, mà các bậc tiền nhân đã để lại. Cổng làng là bộ mặt, là linh hồn và là bài học trực quan nhất về lịch sử cho các thế hệ mai sau. Việc để sai một chữ Hán tối quan trọng trong tên làng không chỉ làm giảm đi giá trị học thuật của đôi câu đối, mà còn vô tình làm hiểu sai lệch ước nguyện cao đẹp của tiền nhân. Và khiến thế hệ sau hiểu nhầm về nghĩa của tên thôn, làng.

Các bậc cao niên địa phương, nên hội ý thống nhất để chỉnh sửa lại chữ đầu tiên của vế phải câu đối cổng làng. Thay thế chữ Hoành ngang 橫 hiện tại bằng chữ Hoành 閎 (đúng theo nguyên bản Bình Sơn Từ – Vĩnh Tiến Bi thời Chính Hòa) hoặc chữ Hoành 宏 (theo sắc phong triều Nguyễn). Cải chính một chữ viết trên cổng làng không đơn thuần là việc sửa chữa một nét chữ, nét đắp, mà là một hành động trách nhiệm để “minh oan” cho tổ tiên, trả lại ý nghĩa đúng và cốt cách văn hóa đích thực cho tên Thôn Hoành. Đó là việc làm cấp thiết để các thế hệ mai sau khi bước qua mái cổng làng, nhìn vào chữ 閎 hay 宏 mà tự hào tiếp nối khát vọng về một vùng đất địa linh nhân kiệt, mãi mãi mở rộng và phát triển vững bền.

Bên cạnh đó nên giảng giải cho các thế hệ con cháu, hiểu đúng nghĩa tên làng, để mỗi người con quê hương khi nhắc về tên quê mình, khi bước qua cổng làng mình đều có thể tự hào và nhắc nhở bổn phận của mình, với ước vọng của các thế hệ tiền nhân, và gia đình, đất nước, luôn tự hào, phấn đấu, lao động, công tác, học tập xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp văn minh, như chính ước mong của các bậc tiền nhân khai làng lập ấp.

Linh Quang Già Lam, đầu mùa hạ, năm Bính Ngọ.