KHÁI LƯỢC LỊCH SỬ MIẾU CHỢ

KHÁI LƯỢC LỊCH SỬ MIẾU CHỢ

Thờ Bà chúa Chợ – Thượng Lâm

Thích Đạo Tâm

Miếu cũng là nơi thờ phụng thánh thần nhưng có quy mô nhỏ gọn. Đối tượng được thờ ở miếu rất đa dạng, thể hiện ở tên gọi của miếu như: Miếu cô, miếu cậu, miếu hà bá, miếu sơn thần hoặc miếu thủy thần. .v.v. Miếu thường được xây trên gò cao, nơi sườn núi, bờ sông hoặc đầu làng, cuối làng, những nơi yên tĩnh để thánh thần có thể an vị, tránh sự ồn ào. Miếu nhỏ còn được gọi là miễu (cách gọi của người miền Nam).

Trong hệ thống di sản tâm linh phong phú của vùng đất Thượng Lâm, Miếu Chợ giữ một vị thế đặc biệt. Đây không chỉ là một công trình tín ngưỡng dân gian mà còn là nơi lưu giữ ký ức về những biến thiên lịch sử, những câu truyện tâm linh huyền bí, thể hiện khát vọng về sự công bằng và bình an của cư dân địa phương qua nhiều thế hệ.

Sơ khai

Lịch sử của Miếu Chợ không bắt nguồn từ những chỉ dụ của triều đình, mà nảy sinh từ chính đời sống lao động của nhân dân. Do sự biến thiên của thời gian và lịch sử chiến tranh, hiện tư liệu về lịch sử hình thành Miếu Chợ không còn lưu trữ được nhiều, không rõ Miếu Chợ được hình thành từ khi nào. Theo lời kể của các cụ cao niên, chỉ biết rằng Miếu Chợ là nơi phụng thờ Quần Na Công Chúa, vị chúa bà thường hiển ứng phù trì cho việc buôn bán, và những vấn đề oan sai không tìm được sự phân xử thỏa đáng giữa cõi nhân sinh. Bà chúa không chỉ bảo trợ cho việc giao thương  “Buôn may bán đắt độ cho an lành” mà còn là vị thần hộ mệnh cho nông nghiệp, giúp cho đồi chè nương sắn luôn ngạt ngào tốt tươi.

Toàn cảnh Miếu Bà Chúa Chợ hiện nay (ảnh chụp năm 2026)

Bên cạnh đó, Miếu Chợ còn thờ thầy Đội Nhọ, tương truyền vùng Thượng Lâm xưa nằm ở cửa rừng, nơi có nhiều những điều kỳ quái. Người dân khi vào rừng hoặc khu đồng bào thiểu số mạn Hòa Bình, sợ rằng những điều xấu của thế giới huyền bí có thể theo hại, nên nhân dân thờ Thầy Đội Nhọ, để giải trừ những điều quái ác ấy, trước khi đi về làng. Ngày nay người dân vẫn lưu truyền những câu truyện về sự linh ứng, oai linh trừ tà ma của Thầy Đội.

Theo dòng ký ức dân gian, năm 1913 đã diễn ra một trận đại hồng thủy lịch sử. Nước dâng cao đột ngột san phẳng khu Chợ Thượng, nhấn chìm vùng Hoi Lươn, Trũng Rẽ. Trong cơn hoạn nạn, trước những nỗi niềm bức xúc và oan sai người dân buôn bán tại chợ đã cùng nhau tu tạo lại ngôi miếu nhỏ. Họ tin rằng chỉ có uy lực của các vị linh thần mới đủ sức chứng giám và hóa giải mọi nỗi oan khiên.

Sự hiện diện của Bà Chúa Chợ bên cạnh các vị thần bản địa như ngài  Cao Sơn, Quý Minh, Uy Đức, Vĩnh Hoa, đã tạo nên một mạng lưới tâm linh bền chặt, “Bảo dân hộ quốc” cho Thượng Lâm Trang.

Khảo tả Kiến trúc

Miếu Chợ tọa lạc tại vị trí biệt lập, cách chùa Linh Quang khoảng 500m về phía Tây, tạo nên một không gian thâm nghiêm, tách biệt với sự náo nhiệt của đời thường. Ngôi miếu ẩn mình dưới tán cây cổ thụ Thong Dớt và cây Vàng Rặm, trước sân có cây xương rồng lâu năm, cây đại cổ thụ. Bao quanh di tích là những nương sắn, cỏ voi, tạo nên một khung cảnh thâm nghiêm.

Quá trình tôn tạo

Trải qua nhiều năm, dưới tác động của chiến tranh và thiên nhiên, ngôi miếu từng có lúc chỉ nhỏ như một ngôi mộ nằm sâu trong đồi sắn. Tuy nhiên, nhờ tinh thần “uống nước nhớ nguồn” của cộng đồng, di tích đã được hồi sinh:

Những văn đầu TK XX. Sư cụ Thích Đàm Nguyên trụ trì chùa Linh Quang đã cùng các cụ tạo tác một pho tượng của Bà Chúa Chợ, do nhiều yếu tố khách quan và chủ quan, pho tượng của Ngài hiện được phối thờ tại Hậu cung điện Mẫu của chùa.

Tôn tượng Bà Chúa Chợ (Quần Na Công chúa được tôn thờ tại Điện Mẫu chùa Linh Quang)

Năm 2014-2015 gia đình ông bà Tòng Bách và ông Đặng Đình Hùng đã phát tâm xây dựng đại bái nhỏ, sơn tường và làm đường bê tông, từ miếu thờ ra đến trục đường lớn sang xóm 6.

Năm 2017, gia đình bà Nguyễn Thị Mai ở Đồng Tâm phát tâm khoan giếng nước, làm sân.

Năm 2018 – 2019, gia đình anh Đặng Văn Hùng, phát tâm tu sửa xây dựng lại toàn bộ tiền đường, xây bằng gạch lợp ngói kiên cố.

Năm 2024 anh Mai Xuân Hòa thôn Thượng công đức bắn mái tôn che sân miếu.

Từ năm 2014, UBND xã Thượng Lâm đã chính thức giao quyền trông nom và hương khói cho Ban Khánh tiết Đình Thượng Lâm. Hiện nay, công tác nhang khói trực tiếp do cụ Nguyễn Văn Chiến phụ trách, đảm bảo sự tiếp nối tín ngưỡng không đứt quãng.

KẾT LUẬN

Lịch sử Miếu Chợ đã tồn tại cùng đời sống của nhân dân Thượng Lâm trải qua bao đời, là minh chứng về niềm tin vào sức mạnh của đạo lý và lòng nhân nghĩa. Việc chuẩn hóa tư liệu về di tích không chỉ có ý nghĩa gìn giữ giá trị văn hóa vật thể lâu đời của địa phương mà còn là cơ sở pháp lý để bảo tồn và phát huy di sản của cha ông trên mảnh đất Thượng Lâm văn hiến. Miếu Chợ mãi là điểm tựa tâm linh, nơi nhân dân gửi gắm khát vọng về một cuộc sống ấm no, thịnh vượng và an lành.